Setiap kali bulan Ogos menjelma, ura-ura kemerdekaan mula terasa di setiap penjuru negara. Bendera Jalur Gemilang berkibar, jalan-jalan dihiasi warna merah putih biru kuning, dan slogan-slogan patriotik bergema di corong-corong radio. Namun di sebalik gemerlap sambutan ini, seorang Muslim sewajarnya berhenti sejenak untuk bertanya: apakah sebenarnya makna kemerdekaan itu di sisi Islam? Adakah ia sekadar terlepas daripada penjajahan asing, atau ada sesuatu yang jauh lebih mendalam yang perlu direnungi?

Merdeka Bermula Daripada Tauhid

Islam mengajar bahawa kemerdekaan yang paling asasi bukanlah kemerdekaan politik semata-mata, tetapi kemerdekaan jiwa daripada perhambaan kepada sesama makhluk. Inilah teras ajaran seluruh para nabi: membawa manusia keluar daripada penyembahan kepada sesama hamba menuju penyembahan kepada Allah semata-mata.

Peristiwa yang amat masyhur dalam sejarah Islam ialah pertemuan antara Rib'i bin 'Amir, seorang utusan tentera Islam, dengan Rustum, panglima besar Parsi, sebelum berlakunya Perang Qadisiyyah. Apabila Rustum bertanya tujuan kedatangan tentera Islam, Rib'i bin 'Amir menjawab dengan kata-kata yang dirakamkan oleh ramai ahli sejarah (seperti Ibn al-Jauzi dalam al-Muntazam dan al-Nuwairi dalam Nihayah al-Arab):

“Bahawa Allah mengutus mereka untuk mengeluarkan sesiapa yang dikehendaki-Nya daripada perhambaan sesama hamba kepada penyembahan Allah, daripada kesempitan dunia kepada keluasannya, dan daripada kezaliman agama-agama ciptaan manusia kepada keadilan Islam.”

Jawapan ringkas ini sebenarnya mengandungi falsafah kemerdekaan yang paling hakiki. Sebelum bangsa boleh benar-benar merdeka, individu terlebih dahulu perlu merdeka daripada perhambaan hawa nafsu, harta, kuasa, dan sesama manusia. Seorang yang hatinya masih terbelenggu oleh ketamakan, kebencian, atau ketakutan kepada sesama makhluk, tidak akan pernah benar-benar merasai erti kebebasan walaupun tanah airnya sudah bebas daripada penjajah.

Kemerdekaan Sebagai Nikmat Yang Wajib Disyukuri

Al-Quran turut merakamkan kisah Nabi Musa a.s. yang mengajak Bani Israel mengingati nikmat kemerdekaan yang Allah kurniakan kepada mereka, setelah sekian lama ditindas oleh Firaun yang menyeksa dan membunuh anak-anak lelaki mereka. Para mufassirin seperti al-Mawardi dalam al-Nukat wa al-'Uyun menjelaskan bahawa penyelamatan Bani Israel daripada cengkaman Firaun adalah antara nikmat besar yang Allah perintahkan mereka supaya sentiasa mengingatinya.

Ini mengajar kita bahawa kemerdekaan sesebuah bangsa adalah nikmat Allah, bukan sekadar hasil usaha manusia semata-mata. Dan setiap nikmat menuntut kesyukuran. Sebagaimana yang dijelaskan oleh firman Allah:

“Bahawa sesiapa yang bersyukur, nescaya Allah akan menambah nikmat-Nya, dan sesiapa yang mengingkarinya, sesungguhnya azab Allah amatlah pedih.”

Surah Ibrahim (7)

Persoalannya, bagaimanakah cara sebenar mensyukuri nikmat kemerdekaan? Bersyukur bukan sekadar melafazkan "alhamdulillah" atau melaungkan "Merdeka!" tiga kali sahaja. Syukur yang hakiki merangkumi tiga perkara:

• Syukur dengan hati (mengakui bahawa kemerdekaan ini adalah kurniaan Allah).
• Syukur dengan lisan (memuji dan mengucap terima kasih kepada-Nya).
• Syukur dengan perbuatan — iaitu menggunakan kebebasan itu untuk memakmurkan bumi, menegakkan keadilan, dan taat kepada Allah, bukan untuk membiarkan diri hanyut dalam kelalaian atau menyalahgunakan kebebasan untuk perkara yang dimurkai-Nya.

Cinta Tanah Air: Fitrah Yang Diakui

Islam juga tidak menafikan fitrah semula jadi manusia yang mencintai tanah kelahirannya. Ibn al-Jauzi dalam karyanya Mutsir al-Gharam al-Sakin turut menukilkan ungkapan tentang betapa Allah menjadikan cinta kepada tanah air itu tertanam dalam hati setiap insan, sehingga seseorang sentiasa rindu dan terkenang akan tempat asalnya walau ke mana jua ia pergi.

Malah dalam al-Alaq al-Khatirah, Izzuddin Ibn Syaddad turut merakamkan kata-kata yang masyhur di kalangan ulama silam bahawa cinta tanah air itu sebahagian daripada fitrah keimanan, dan dunia ini dimakmurkan lantaran kecintaan manusia terhadap negerinya sendiri.

Namun cinta tanah air dalam Islam mestilah diletakkan pada kedudukan yang betul. Ia adalah cinta yang lahir daripada tanggungjawab untuk memakmurkan bumi sebagai khalifah Allah, bukan cinta yang membawa kepada fanatik kebangsaan yang melampaui batas syariat, apatah lagi yang menggantikan kedudukan cinta kepada Allah dan Rasul-Nya.

Tanggungjawab Selepas Merdeka

Kemerdekaan bukanlah destinasi akhir, tetapi permulaan kepada satu tanggungjawab yang lebih besar. Sepertimana Rabi' bin 'Amir menegaskan bahawa matlamat Islam adalah membawa manusia kepada keadilan Islam ('adl al-Islam), maka kemerdekaan sesebuah negara hendaklah disusuli dengan usaha menegakkan keadilan, memelihara amanah, memupuk perpaduan ummah, dan memastikan sistem pemerintahan serta kehidupan bermasyarakat selari dengan prinsip-prinsip yang diredhai Allah.

Sebuah bangsa yang merdeka daripada penjajahan tetapi masih dibelenggu oleh rasuah, penindasan sesama rakyat, perpecahan kaum, dan kelalaian daripada mengingati Allah, sebenarnya belum lagi mencapai kemerdekaan yang sejati dalam ertikata Islam yang sebenar.

Penutup

Sambutan kemerdekaan sewajarnya menjadi saat untuk kita merenung kembali dua lapisan kebebasan yang perlu dikecapi bersama: kebebasan tanah air daripada penjajahan luar, dan kebebasan jiwa daripada perhambaan kepada selain Allah. Marilah kita jadikan detik kemerdekaan ini sebagai titik muhasabah dengan mensyukuri nikmat yang Allah kurniakan, meneruskan legasi memakmurkan bumi dengan keadilan, dan memastikan kebebasan yang kita kecapi hari ini benar-benar membawa kepada ketaatan dan kebaikan, bukan sebaliknya.

Selamat Menyambut Hari Kemerdekaan. Merdeka!

Rujukan:

• al-Muntazam fi Tarikh al-Muluk wa al-Umam (Ibn al-Jauzi)
• Nihayah al-Arab fi Funun al-Adab (al-Nuwairi)
• al-Kamil fi al-Tarikh (Ibn al-Athir)
• Tafsir al-Mawardi – al-Nukat wa al-'Uyun
• Tafsir al-Qur'an al-'Aziz (Ibn Abi Zamanin)
• Mutsir al-Gharam al-Sakin (Ibn al-Jauzi)
• al-A'laq al-Khatirah (Izzuddin Ibn Syaddad)